KLTZ (AR) R. Joosten 01 juli 2026

De geneeskundige behandel- en afvoerketen

Een uitdaging voor het Specialized Advance Amphibious Force-optreden

Door KLTZ (AR) R. Joosten

Abstract

Bij elke militaire operatie zijn slachtoffers onvermijdelijk. Maar hoe richt je een effectieve geneeskundige afvoer- en behandelketen in als de doctrine voorschrijft dat je verspreid, onherkenbaar en diep in vijandelijk gebied opereert? Dit artikel schetst de fundamentele verschuivingen binnen de medische planning van het Korps Mariniers. Door het ontbreken van luchtoverwicht en de actuele dreiging van drone-aanvallen op medische faciliteiten in moderne conflicten, voldoen de klassieke NAVO-tijdslijnen simpelweg niet meer. De oplossing? Een innovatieve geneeskundige 'toolbox' die steunt op Prolonged Cavalry Care, 'window-based' CASEVAC en een transformatie waarbij elk voertuig gewonden-capabel wordt gemaakt. Een confronterende blik op de logistieke, fysieke én mentale grenzen van medische zorg in de frontlinie.

Noorwegen, 23 Februari 2026.Mariniers trainen in het poolgebied hun vaardigheden onder zeer moeilijke omstandigheden. Foto: Korps Mariniers

Inleiding

De beste manier om slachtoffers te voorkomen in een militair conflict is een succesvolle militaire operatie. Echter, bij elke militaire operatie zijn slachtoffers meestal onvermijdelijk. Het Korps Mariniers heeft daarom gebouwd aan een passende geneeskundige afvoer- en behandelketen. Daarbij is het uitgangspunt zo goed mogelijke zorg te bieden ter ondersteuning van de militaire eenheid binnen de operationele omstandigheden.

In dit artikel proberen we een overzicht te geven van de uitdagingen van de geneeskundige keten voor dit type optreden, en daarbij de stappen die binnen het Korps Mariniers gemaakt zijn (en nog lopen) om zo goed mogelijk invulling te geven aan de zorg voor een slachtoffer binnen de dynamiek van het optreden.

Het optreden als Specialized Advance Amphibious Force (SAAF) creëert een grote hoeveelheid uitdagingen voor de geneeskundige behandeling- en afvoer. De belangrijkste uitdagingen zijn:

De onderlinge afstanden tussen geneeskundige faciliteiten, en dan vooral die tot de dichtstbijzijnde chirurgische capaciteit.
De uitdagingen rondom onderlinge communicatie en de communicatie naar een vanaf het gevechtsveld naar het bovenliggende hoofdkwartier.
Het optreden in vijandelijk gebied met waarschijnlijk een gebrek aan militair overwicht en met name een gebrek aan luchtoverwicht wat Medical Evacuation (MEDEVAC) vrijwel onmogelijk maakt, zeker via de lucht.
Lessen uit de meest recente conflicten dat geneeskundige eenheden en faciliteiten actief worden aangegrepen als doelwit. Dit betekent dat ze niet standaard kunnen vertrouwen op de bescherming vanuit de conventies van Geneve. Concreet kunnen ze dan niet herkenbaar als geneeskundige eenheid optreden, en zijn ze verantwoordelijk voor hun eigen force protection.

Om deze geneeskundige afvoer- en behandelketen vorm te geven is een toolbox van capaciteiten opgebouwd waarmee we de uitdagingen van het optreden zo goed mogelijk het hoofd geboden kunnen worden. Deze toolbox is begonnen op papier, uitgewerkt in wargames, en wordt inmiddels beproefd en verbeterd in de building fase van het nieuwe concept. De juiste inzet van de capabilities wordt aangestuurd vanuit goede geneeskundige planning om een passende afvoerketen te kunnen bouwen.

MARNS5.2 groot Foto: Korps Mariniers

Geneeskundige toolbox

Geneeskundige behandelketen algemeen

Zorg voor een slachtoffer begint met Zelf Hulp Kameraden Hulp (ZHKH). Iedere militair leert om deze redenen elementen vanuit de Trauma Combat Casualty Care (TCCC). Daarna wordt deze zorg overgenomen door een Combattant met een Geneeskundige Neventaak (CGN), om vervolgens aan iemand over te dragen in hogere geneeskundige echelons. Transport van het slachtoffer geschiedt bij voorkeur door middel van dedicated MEDEVAC capaciteit, of door omstandigheden middels Casualty Evacuation (CASEVAC). Binnen de geneeskundige keten van het amfibische optreden bestaan Role 1-capaciteiten. Hier wordt verdere Damage Control Resuscitation (DCR) geleverd bij traumaslachtoffers. Ook is er aandacht voor Disease and Non-Battle Injuries (DNBI) en geneeskundige kennis om niet geprotocolleerde medische triage en behandeling aan te sturen. In Role 1 kan ook een (beperkte) holding capaciteit voor slachtoffers worden uitgebracht. Deze capaciteiten bevinden zich op het land als Medical Support Team (MST) of in de nabijheid van de amfibische connectoren als Littoral Medical Support Team (LMST). De amfibische afvoerketen valt vervolgens terug op de Role 2 Afloat. Hier levert men primair Damage Control Surgery (DCS) en beperkt definitieve chirurgie. Vervolgens moet het slachtoffer worden afgevoerd in de (inter)nationale keten totdat deze terug het gevecht in kan of uiteindelijk naar Nederland gerepatrieerd.

Elke operator wordt opgeleid tot het niveau van Combat Life Saver.

Role 0

Omdat de afvoer window based geschiedt, zal de afvoer vanaf het Point of Injury (POI) naar het hogere echelon mogelijk langer duren dan gewenst. Om de initiële opvang voor slachtoffers zo goed mogelijk in te regelen, is elke 12-mans sectie ingericht met twee MEDICS die aanvullend worden opgeleid in het leveren van Prolonged Casualty Care (PCC). Aangezien zij naast hun geneeskundige taak en andere taken hebben binnen het team, zelf ook gewond kunnen raken en rust nodig hebben, wordt elke operator opgeleid tot het niveau van gewondenhelper (ook bekend als Combat Life Saver (CLS)). Zij kunnen als ‘smart hands’ ondersteunen bij de eerste opvang, maar ook verzorging van slachtoffers.

LFTT MEDISCH 14 groot Foto: Korps Mariniers

Role 1

Binnen de Marine Combat Task Group (MCTG) is de Role 1-capaciteit zelfstandig uit te brengen door middel van het (Littoral) Medical Support Team (L)MST. Deze geneeskundige entiteit bevindt zich bij inzet midden in de area of operations en dient zich zelfstandig te kunnen verplaatsen en redden binnen de tactische omstandigheden. Het (L)MST is zodanig ingericht dat zij afhankelijk van het geneeskundige plan kunnen opsplitsen in een element gewondentransport, wat kan optreden als MEDEVAC, en een behandelelement wat in staat is om een kleine Role 1 Medical Treatment Facility (MTF) te bemensen. In principe leveren zij als team zorg vanuit een hoog mobiele basis. Dat betekent in de praktijk dat ze geen grote footprint achterlaten of lang op een vaste locatie verblijven. Bij voorkeur treden ze op in vaste behuizing (onder de grond), maar ze zijn ook toegerust om vanuit een tent of vanuit een voertuig te opereren. Deze manier van optreden levert wel beperkingen op voor de kwaliteit en mogelijkheden van de geneeskundige zorg. Dit wordt zowel veroorzaakt door de gebrekkige behandelcapaciteit en behandelruimte, maar ook omdat ze continu moeten letten op hun (hitte)signatuur voor eventueel overvliegende drones, met gevolgen voor het op temperatuur houden van het slachtoffer.

De geleverde zorg in het operatiegebied bij de Role 1 is primair gericht op snelle terugkeer naar de eenheid om de slagkracht weer op peil te brengen. Wanneer dit niet mogelijk is, dient het slachtoffer zo snel mogelijk weggevoerd te worden uit het operatiegebied naar het juiste niveau van zorg. De snelheid waarmee dit kan gebeuren wordt bepaald door de operationele omstandigheden en keuzes.

Role 2

Het is essentieel dat Role 2-zorg voor de MCTG planmatig beschikbaar is, omdat anders de geneeskundige keten niet gesloten kan worden uitgebracht. Deze Role 2 kan zich zowel aan boord of aan land bevinden. Zij wordt uitgebracht onder eigen Nederlandse capaciteit (480 Hospitaal Compagnie Maritiem van het 400 geneeskundig bataljon, in samenwerking met het Instituut samenwerking Defensie en Relatieziekenhuizen (IDR)), Host Nation Support (HNS) of bij een internationale partner.

Noorwegen, 23 Februari 2026.Mariniers trainen in het poolgebied hun vaardigheden onder zeer moeilijke omstandigheden. Foto: Korps Mariniers

Geneeskundig plan

Elke operatie bevat een geneeskundig plan dat tailor made voor de missie wordt gemaakt. Het houdt rekening met de omstandigheden, zowel operationeel als geografisch. Daarnaast dient het geneeskundige plan flexibel en adaptief te zijn om bij wijzigende opstandigheden op- of afgeschaald te worden. Dit vereist continue proactieve betrokkenheid van de Medical Planner (MEDPLAN) binnen alle niveaus van het operationele planningsproces.

In NAVO-verband is afgesproken te streven naar afvoer binnen de NAVO-tijdslijnen.^[i] Binnen de HDP G/03 wordt aangegeven dat bij een war of necessity het door operationele context en omstandigheden tijdelijk en plaatselijk voor kan komen dat de middelen tekort schieten om de maximale zorg te leveren.^[ii] Binnen het SAAF-optreden is in een wargame aangetoond dat planningstijdslijnen en het niveau van zorg door de operationele context en de beperkte windows voor transport waarschijnlijk niet haalbaar zijn.^[iii] Ook de inzet van extra middelen levert geen of nauwelijks winst op voor het slachtoffer. Daarnaast is er geen transportcapaciteit voor deze aanvullende inzet, en vereist het optreden specifieke tactische capabilities op het gebied van onder andere protection, sustainment en manoeuvrability welke niet elke geneeskundige entiteit bezit. Alle eenheden, dus niet slechts de geneeskundige, hebben een rol in de geneeskundige afvoerketen. In extremis zal er moeten worden teruggevallen op eerdergenoemd Prolonged Casualty Care (PCC). Hier dient zowel de militair, de eenheid en de zorgverlener op te worden voorbereid. Dit is ook een belangrijke les uit het conflict in Oekraïne. Tevens moet er aandacht zijn voor het feit dat er slachtoffers komen te overlijden, die het in een betere operationele situatie (het halen van de tijdslijnen) wel zouden hebben overleefd.

Binnen het optreden van de Littoral Raiding Force (LRF) in een SAAF-missieprofiel gelden voor de geneeskundige planning de volgende algemene beperkingen en planningsoverwegingen:

De hoeveelheid ruimte aan boord van de Role 2 Afloat en de amfibische connectoren is beperkt.
Er wordt opgetreden in vijandelijk gebied, waarbij de geneeskundige capaciteiten niet herkenbaar optreden. Zij dienen zich te houden aan dezelfde tactische principes als de gevechtseenheden. Daarnaast dienen ze in staat te zijn zeven dagen self supportingop te treden en zijn ze in staat zichzelf te verdedigen, zowel passief als actief.
De geneeskundige afvoer vindt plaats op het moment, en op de manier dat dit tactisch mogelijk is. De afvoer is window basedwaarbij het openen van deze windowgelijk staat aan de mogelijkheid veilig een slachtoffer te kunnen vervoeren. Deze windows zullen verschillen tussen ieder echelon binnen de geneeskundige afvoerketen.
Communicatie en aansturing is niet gegarandeerd. Er dient een uitgebreid verbindingsplan gemaakt te worden waarbij er ook een plan moet zijn voor gewondenafvoer bij een totaal gebrek aan communicatie.
Er is geen centrale aansturing van het gevecht wat maakt dat de afvoer van de gewonde tot aan een Littoral Exit Point (LEP) of een Helicopter Landing Site (HLS) door de ontplooide eenheid moet worden gecoördineerd.

De MEDPLANNER van de MCTG dient rekening te houden met al deze beperkingen, en daarnaast continu bij te sturen bij veranderingen van de tactische situatie. Het doel van het geneeskundige plan is om altijd te voldoen aan de normen zoals deze binnen Nederland zijn vastgelegd. De realiteit is echter dat binnen het SAAF-optreden deze normen veelal niet haalbaar zijn.

Verliesverwachting

Een geneeskundige planning begint met het berekenen van een verliesverwachting. Deze verliesverwachting is voor dit optreden samen met TNO berekend aan de hand van de kenmerken van het optreden. In vergelijking met het optreden waarbij het Korps Mariniers werd ingezet om een brughoofd te slaan voor de landing van grondtroepen zullen er in het nieuwe SAAF optreden in de voorspelling vele malen minder slachtoffers vallen. Ook is het verwachte aantal slachtoffers kleiner dan in het grote grondgebonden optreden. De oorzaken van dit verschil ligt met name in het kleinschalige optreden in kleine groepen over een groot oppervlak, het ‘covered’ optreden en het vermijden van het directe gevecht.³

De afvoer van de gewonde gebeurt wanneer de operationele situatie dat toelaat.

Geneeskundige afvoerketen

Window based afvoer

De afvoer van de gewonde gebeurt wanneer de operationele situatie dat toelaat. De situational awareness over deze situatie ligt bij de eenheden in de area of operations. Dit betekent dat voor het gewondenvervoer de squadron- en de sectie commandanten keuzes zullen moeten maken over de mogelijkheid van transport van een slachtoffer en wie dit uitvoert. Voor de afvoer naar een LEP is het noodzakelijk dat er coördinatie is met de amfibische connectoren en de brengende eenheid. De afvoer vanaf de connectoren geschiedt in de window waarin deze bij het landingsplatform kunnen komen.

Transportcapaciteit

Door beperkte transportcapaciteit is het moeilijk dedicated geneeskundige elementen aan land te zetten bij een amfibische operatie. Ook het planmatig aansturen en inzetten van MEDEVAC biedt, zeker binnen vijandig gebied, uitdagingen. Deze liggen met name in de dreiging, de communicatie, en de aansturing. Vanwege deze beperkingen wordt alle mobiliteit binnen de LRF CASEVAC capable gemaakt. Dit betekent dat elk vervoersmiddel van de gevechtseenheden wordt voorbereid om een slachtoffer gefixeerd op een brancard te kunnen vervoeren. Daarnaast wordt bezien of, naast de fixatie van het slachtoffer, ook het fixeren van geneeskundige middelen, en begeleiding door geneeskundig opgeleid personeel tijdens een transport mogelijk is. Binnen het MST is één van de voertuigen in staat om als MEDEVAC voertuig ingezet te worden wanneer dit past binnen het geneeskundige plan. Een MEDEVAC kan enkel binnen een relatief gecontroleerde omgeving (op het gebied van dreiging, Command & Control en communicatie) als zodanig worden ingezet.

Noorwegen, 23 Februari 2026.Mariniers trainen in het poolgebied hun vaardigheden onder zeer moeilijke omstandigheden. Foto: Korps Mariniers

Conclusie en toekomst

Zoals in de inleiding al is beschreven, is de beste manier om slachtoffers te voorkomen, een succesvolle militaire operatie uit te voeren. De uitkomsten van de wargame³ ondersteunden vanuit geneeskundig perspectief de verandering van het optreden van het Korps Mariniers. Anders optreden geeft een lagere verliesverwachting en dat dempt het effect van mortaliteit door langere geneeskundige tijdlijnen.

Ondanks alle aanpassingen blijven er grote uitdagingen in de geneeskundige afvoer- en behandelketen. Het is de taak van de geneeskundige dienst om het optreden zo goed mogelijk te ondersteunen. Dit vraag veel van de flexibele schaalbare capaciteiten (zowel tactisch als geneeskundig), en het vermogen van de planners om deze zo goed mogelijk adaptief binnen het gevecht in te zetten.

Ondanks alle aanpassingen blijven er grote uitdagingen in de geneeskundige afvoer- en behandelketen.

Ook dient er te worden ingezet op de weerbaarheid van de individuele militair, de zorgverlener, de organisatie en de maatschappij om met deze uitdagingen, en de gevolgen van het ontbreken van een goede geneeskundige afvoerketen, te kunnen omgaan. Deze uitdagingen leiden mogelijk tot een toename van risicobereidheid. Daarbij zijn de betrokken collega’s en zorgverleners door de operationele omstandigheden soms niet in staat om optimale zorg te leveren, en staan ze lang aan de zijde van een slachtoffer wat ook een directe collega is. Dit kan leiden tot een gevoel van machteloosheid. Daarbij leidt het omgaan met slachtoffers en overlijden tot mentale belasting, en mogelijk psychisch lijden. Het voorbereiden van het personeel op deze uitdagingen moet continu onder de aandacht blijven.

Ook moet het Korps aansluiting blijven houden bij nieuwe ontwikkelingen zoals unmanned gewondentransport, telemedicine, vitals IQ (op afstand monitoren van gewonden), en andere lopende (innovatie)trajecten. Er dient urgentie en passende aandacht te blijven voor het verder door ontwikkelen van het (L)MST, het ontwikkelen van de juiste vaardigheden en middelen voor de Combattant met een Geneeskundige Neventaak, en het CASEVAC-capable maken en verbeteren van alle mobiliteit voor gewondentransport. In de toekomst wordt er onder andere ingezet op een Role 2-capaciteit die binnen het littoral operatiegebied van het MCTG kan worden ingezet.

Download dit artikel