C.B. Naafs 19 augustus 2025

Over het belang van Seapower

Politiek, strategie en verbeelding bij het Kiel International Seapower Symposium

Twee belangrijke thema’s voeren op 19 juni 2025 de boventoon bij de tiende editie van het Kiel International Seapower Symposium (KISS). Ten eerste het belang van collectieve maritieme presence en beeldopbouw op de Oost- en Noordzee door verdere samenwerking tussen NAVO-partners (waaronder het recent toegetreden Finland en Zweden). Ten tweede de geopolitieke draai weg van Europa door de Verenigde Staten. In zijn introductie spreekt organisator Johannes Peters van het Institute for Security Policy van de Universiteit Kiel over ‘bijzonder voelbare geopolitieke veranderingen, waarbij een wijziging van leiderschap in een grote geallieerde natie ons dagelijks uitdaagt’. Hoewel het symposium een rijk programma biedt met in totaal vijf panels, hangen genoemde ontwikkelingen als het zwaard van Damocles boven de conferentiezaal van het Kieler Kaufmannhotel.

(foto: A. Berjan | Bundeswehr Command and Staff College)

Voorliggend verslag van het KISS gaat in op de gepresenteerde onderwerpen en conclusies, alsook in het algemeen over het navale karakter en de internationale aantrekkingskracht van het evenement. Het begint met een korte introductie op de maritieme setting, introduceert de betrokken organisaties. Vervolgens komen twee uitgelichte gespreksonderwerpen aan bod en sluit het artikel af met een summiere pleitbezorging voor het belang van deze en soortgelijke maritiem-strategische fora voor de Koninklijke Marine en Nederlandse kennisinstituten.

Setting the scene: havenstad Kiel

De hoofdstad van deelstaat Sleeswijk-Holstein, gelegen aan de Kieler Fjord en de Oostzee, profiteert al vanaf de middeleeuwen van haar strategische ligging en werd in de Hanzetijd een belangrijk centrum voor handel en visserij. Met de opkomst van de Preußische Marine en de Marine des Norddeutschen Bundes werd Kiel in 1865 aangewezen als thuishaven van de Kaiserliche Marine. Dit leidde met de aanleg van grote scheepswerven, waaronder de Germaniawerft en Howaldtswerke, tot een nieuwe impuls. Deze werven droegen eind 19^e en begin 20ste eeuw bij aan de expansie van de Duitse vloot. De opening van het Kaiser-Wilhelm-kanaal (nu het Noord-Oostzeekanaal) in 1895, dat de Oostzee met de Noordzee verbindt, versterkte Kiels positie als economisch en maritiem-militair centrum.

Tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog fungeerde de havenstad als marinebasis en productiecentrum, wat met name in laatstgenoemd conflict resulteerde in zware geallieerde bombardementen (hoewel geen van deze luchtaanvallen de werven serieus beschadigde). In de naoorlogse periode richtte Kiel zich op wederopbouw en diversificatie van haar maritieme activiteiten, met name in de commerciële sector. Tegenwoordig heeft het zich ontwikkeld tot een centrum voor maritiem onderzoek en onderwijs, met gerenommeerde instellingen zoals het GEOMAR Helmholtz-Zentrum für Ozeanforschung. De Christian-Albrecht-Universität zu Kiel is zowel de grootste als de oudste universiteit van de deelstaat en maakt van Kiel een populaire studentenstad, al dan niet geholpen door de traditionele Kieler Woche: het grootste maritiem-geïnspireerde festival van Europa en het grootste zeilevenement ter wereld. In de week toelopend naar dit volksevenement komen militair-maritieme professionals en academici bij elkaar voor het KISS.

Setting the stage: KISS

Het Kiel International Seapower Symposium wordt jaarlijks georganiseerd door de afdeling Maritieme Strategie & Advies van het Institute for Security Policy at Kiel University (ISPK). Dit in 1982 opgezette instituut richt zich op de analyse van veiligheidsdilemma’s en onderzoekt strategische vraagstukken in internationale betrekkingen met een speciale focus op het Duitse buitenland- en veiligheidsbeleid. Inzake onderzoek, educatie en advies huist het ISPK naast genoemde afdeling diverse specialisaties die zich focussen op het Azië-Pacific-gebied, conflictanalyse, crisisbeheer en terrorisme. Het KISS heeft tot doel maritiem veiligheidsbeleid en -strategie in Europa te bevorderen. Leden van Europese strijdkrachten, de academische wereld, NGO’s, politiek en industrie komen bijeen om de toekomst van de zeemachten onder de Chatham House Rules te bespreken. Het symposium moedigt zo uitwisseling van kennis, ervaring en innovatie aan. Voor het Marineblad betekent dit tevens een kans om te werken aan een internationaal netwerk en genoemde kennisuitwisseling beschikbaar te brengen voor toekomstige edities.

Kiss2.2 Het Kieler Kaufmannhotel (foto: KVMO)

Naast dit civiele component, is in het German Institute for Defence and Strategic Studies (GIDS) een militaire partner gevonden. Het GIDS vormt een gezamenlijk project van de Bundeswehr University of Applied Sciences in Hamburg en het Bundewehr Command and Staff College. Dit laat zich enigszins laat vergelijken met het Instituut Defensie Leergangen en fungeert als een belangrijke militair-strategische denktank, die middels bijeenkomsten zoals het KISS impuls wil geven aan besluitvorming inzake Duits veiligheidsbeleid. Hoofd wetenschappelijk onderzoek van het GIDS en geboren Kielenaar, Kapitän zur See dr. André Pecher, zit tijdens het symposium een panel voor over de toekomst van de Baltische Zee en verzorgt de afdronk.

‘Als de Verenigde Staten zich terugtrekken, volgen wij niet’

Keep it Short and Straightforward

Deze jubileumeditie – de eerste vond plaats in 2015 – verlegt de focus van de operationele naar de strategische inzet van zeestrijdkrachten. ^[i] Onder de titel The Future of Seapower(s): Politics, Strategy & Imagination waren in totaal achttien sprekers aan zet om diverse elementen van seapower te weerspiegelen tegen huidige geopolitieke uitdagingen, van afschrikking tot handelsbescherming en van gecombineerd opereren naar het ophouden van de eigen broek.

America first

De ambivalente houding van de president Trump inzake Europese militaire samenwerking is een van de belangrijkste thema’s. Het eerste panel behandelt de recente en verwachte leiderschapswijzigingen in de alliantie. Wat zal de toekomst van de Amerikaanse macht onder de regering Trump brengen (In het bijzonder wat betreft de verdediging van Noord-Europa)? Wat kan er verwacht worden van de nieuwe Duitse regering, en hoe zit het met haar bondgenootschappen met bijvoorbeeld Finland en Engeland? ‘Er heerst overduidelijk een gevoel van tweestrijd’, aldus een Finse spreker. ‘Onzekerheid over het al dan niet committeren van de VS aan de verdediging van het Hoge Noorden heeft de samenwerking met Amerikaanse eenheden tot op heden niet vertraagd, maar de vraag heerst of er steun komt wanneer het nodig is.’ Het NAVO-lidmaatschap is voor Finland evenwel de juiste stap, concludeert het panellid. ‘Met de komst van de F-35 en recente participatie in NAVO-oefening Ramstein Flag werken we hard aan militaire integratie en het maximaliseren van ons potentieel aan de lange Noordflank.’

In het Verenigd Koninkrijk wordt met grotere onzekerheid gekeken naar de veranderende dynamiek in de Atlantische regio. De speciale relatie tussen Londen en Washington is geen basis voor strategische planning en veiligheidsbeleid, zo stelt een spreker namens een Engelse denktank. ‘Het zwaartepunt van Britse partnerschappen begint overduidelijk te kantelen naar Europa’. Premier Starmer probeert zowel Amerika als Europa dichtbij te houden, maar deze balans wordt onhoudbaar zolang president Trump de NAVO blijft zien als een last en daarmee de Westerse orde ondermijnt. Een coherente grand strategy kan, aldus de spreker, zodoende niet geformuleerd worden met een twijfelende partner. Europa spreekt in toenemende mate als één– bijvoorbeeld op het gebied van defensie en veiligheid – en het VK moet haar relatie met het continent verdiepen en openhartig zijn naar de VS: ‘als zij zich terugtrekken, volgen wij niet.’ Contingency, of aanhoudend vermogen, is voor de inzet van de kleinere Europese navale capaciteit het sleutelwoord. Dit veelal beperkte vermogen maakt het moeilijk te voorspellen waar de alliantie bij kan springen in het geval van escalatie in meer dan één theater. Kunnen de Royal Navy en de Koninklijke Marine een Amerikaans eskader in de Indo-Pacific ondersteunen, als het de handen vol heeft op de Noordzee en high-Atlantic?

BRIGGENMARNS Rob de Wit wijdt in zijn presentatie uit over de uitdagingen waar zowel de Koninklijke Marine, als de Nederlandse samenleving (weerbaarheid) voor staan (foto: A. Berjan | Bundeswehr Command and Staff College)

Russische afschrikking: een continentale macht met een maritiem dilemma

Volgens een medewerker van het Amerikaanse Center of Naval Intelligence is contigency voor de U.S. Navy evenwel een belangrijk dilemma, maar beargumenteert in een handreiking dat de Russische dreiging in het West-Europese theater momenteel succesvol weerhouden wordt. In een panel over het strategische vraagstuk hoe NAVO-lidstaten werken aan nieuwe strategieën voor huidige en toekomstige veiligheidsdilemma’s – hier vertegenwoordigd namens de Koninklijke Marine is directeur Bedrijfsvoering & Bestuur CZSK BRIGGENMARNS Rob de Wit, die uiteenzette wat de Nederlandse zeestrijdkrachten doen om de gevechtskracht in de komende jaren te vergroten – geeft genoemde spreker een analyse van de Russische maritieme strategie. ‘In Moskou heerst de fundamentele overtuiging dat het in oorlog is met het Westen.’ Hoewel er wellicht wat vragen zijn over het committeren van Washington aan de trans-Atlantische alliantie, stelt de spreker dat de ‘afgelopen drie jaar hebben aangetoond dat afschrikking – of deterrence – Rusland weerhoudt van verdere escalatie tegen West-Europa.’

Deze wijze van afschrikking is grofweg toe te wijzen aan het verstoren van de Russische schaduwvloot. Operaties van deze door het Kremlin gecontroleerde handelsvloot zijn in de afgelopen maanden veelvuldig in het nieuws geweest. ‘Toegenomen maritieme operaties van lidstaten, evenals het werk van NAVO-eenheden zoals SNMG1 in de vertraging van deze schaduwvloot, of zelfs het belemmeren ervan, zijn van buitengewoon belang’^[ii], aldus de CNI-analist. Dit is voornamelijk van belang in het Arctische gebied; voor Moskou verreweg de belangrijkste regio. Niet alleen voor het gebruik van de Noordelijke zeeroute, maar ook wegens het economisch potentieel (grondstoffen). Dat brengt grote strategische kansen, maar ook zwaktes: ‘de gevoeligheid van Rusland voor belemmeringen in deze regio is groot’. Hoewel een uitdaging, spelen NAVO-operaties effectief in op de gevoeligheid van de Russische economie voor verstoringen in haar SLOCs. Het werk dat de alliantie onderneemt tegen deze vloot zorgt dat het Kremlin middelen moet vrijmaken die het anderzijds kan inzetten in haar oorlogseconomie. Daarnaast maakt het van Rusland een minder betrouwbare economische partner. ‘Zeker Zuid-Afrikaanse economieën, die bijvoorbeeld vertrouwen op de toevoer van energie, leven op een zijden draadje door de gevoeligheid van Moskou voor obstructie van deze schaduwvloot.’ ‘Afschrikking, werkt’ zo concludeert de analist.

‘Rusland is niet een probleem dat opgelost kan worden, maar wat we moeten managen’

Is dat voldoende reden voor de U.S. Navy om operaties in het Europese theater meer aan de Europese spelers over te laten? ‘Rusland is niet een probleem dat opgelost kan worden, maar wat we moeten managen. Als het ons lukt om het Kremlin waar mogelijk te vertragen en daarbij hun financiële middelen zoveel als mogelijk raken, dan zullen we daar succesvol in zijn.’ Een van de manieren voor Rusland om los te raken van Europa, is inzetten op de Indo-Pacific regio. En dat is waar Washington de aandacht verstigt.

(foto: A. Berjan | Bundeswehr Command and Staff College)

Regionale focus: het Baltische gebied

Plaatsvervangend commandant Duitse marine VADM Frank Lenski en commandant Zweedse marine RADM Johan Norlén bevestigen in hun ‘high level conversation’ dat deze wijze van afschrikking op regionaal niveau de focus is door het integreren van maritieme capaciteit tussen lidstaten. Norlén: ‘De alliantie in de Baltische zee werkt hard aan interoperabiliteit en het opbouwen van maritime awareness.’ De Zweedse commandant ziet de opschalen van een traditioneel capabele maar bescheiden vloot, gericht op sea denial, tot een wereldwijd inzetbare marine geschikt voor sea control als grootste uitdaging: ‘onze eenheden zullen in de toekomst langer en verder van huis opereren’. Met hun Duitse collega’s is de afgelopen jaren de cohesie flink toegenomen. Lenski: ‘de Duitse marine is ten principale een NAVO-marine; het gaat om wat wij bij kunnen dragen en niet wat wij in ons eentje kunnen.’ Beeldopbouw en gezamenlijk opereren ziet de admiraal als essentieel, maar volgens hem is er weinig tijd. Net als groepscommandant Groot Bovenwater KTZ Schipper in het Marineblad van juli 2025 verwoordde, is het maximaliseren van de huidige gevechtskracht cruciaal. Hoewel Duitse aanbouwprogramma’s (type 126, 127, 212CD) in de toekomst moeten voorzien in de nieuwste capaciteit, zal de vloot van vandaag het gevecht evenwel moeten winnen. Lenski: ‘we kijken naar de mogelijkheden om op korte termijn onze capaciteiten uit te breiden’. Naast samenwerking met regionale partners wijst Lenski ook op de uitbreiding van het reservistenbestand en de mogelijke terugkeer van de dienstplicht indien hun vrijwillige dienjaar onvoldoende instroom oplevert.^[iii]

VADM U.S. Navy Jeffrey T. Anderson, commandant van USN 6th Fleet, werd bij aankomst op het vliegveld van Hamburg direct teruggeroepen, daar zijn in het Middellandse Zeegebied opererende carrier strike force per ommegaande diende op te stomen naar het Midden-Oosten. Zijn plek is overgenomen door commandeur Ivo Värk, commandant van de Estlandse marine. Värk benadrukt het belang van awareness in de Baltische Zee en spreekt positief over de uitwisseling van inlichtingen inzake bewegingen in bijvoorbeeld de Finse Golf. Met een van de kleinste marines ter wereld, heeft Estland volgens de commandeur een grote rol te vervullen in genoemd beeldopbouw. ‘Nu moeten we de politiek nog zien te overtuigen tot het investeren in nieuwe schepen’. Met een handvol mijnenjagers en patrouilleschepen, is Tallinn geenszins goed uitgerust. Värk: ‘Er ligt een plan voor de aanschaf van tien tot twaalf multi-purpose schepen waarmee we onze capaciteit in de Baltische regio aanzienlijk kunnen versterken.’ Daarnaast is Estland lead nation in het door de European Defence Fund opgezette uncrewed surface vessel (USV)-programma en beoogt het de ontwikkeling van ASW-middelen.^[iv]

Commandeur Ivo Värk (l), admiraals Johan Norlén (m) en Frank Lenski (r). Uiterst rechts dagvoorzitter dr. Alix Valenti. (foto: A. Berjan | Bundeswehr Command and Staff College)

Tot besluit

In voorgaande alinea’s is slechts een kleine selectie aantekeningen van het symposium uitgewerkt. Het programma bood naast deze meer strategische vraagstukken ook bijdragen over verbeeldingskracht waarbij discussies werden gevoerd over hoe marines de toekomst kunnen voorspellen, vooruitzichten kunnen creëren en daar op een veerkrachtige en adaptieve wijze mee om moeten gaan. Een avondprogramma vond plaats in het Kieler parlementsgebouw, waar de president van het parlement Kristina Herbst de relatie tussen Kiel en de zee benadrukte. De Duitse ‘Poesiematrosin’ Veronica Scholz gaf een prachtig intermezzo voordat een laatste panel over de implicaties van grey-zone operaties in de Baltische Zee – implicaties met name voor Sleeswijk-Holstein – de dag afsloot.

‘Gelet het internationale karakter, is het van belang dat Nederland en de Koninklijke Marine in het bijzonder bij dergelijke fora vertegenwoordigd zijn en blijven’

Op initiatief van de Faculteit Militaire Wetenschappen (FMW) en het Instituut voor Militaire Historie (NIMH) vond eerder dit jaar in Rotterdam een afgeleide van het KISS plaats: het Seapower Symposium European Navies & Global Challenges. Enkele leden van het ISPK, alsook een aantal sprekers die in Kiel aan het woord zijn geweest, waren bij deze kleinschaliger conferentie aanwezig.^[v] Dit initiatief laat zien dat de brede reikwijdte van het maritieme domein meer en meer onderwerp wordt van kennisuitwisseling over de geopolitieke uitdagingen van deze tijd. Voor Nederland resulteert dit niet alleen in een toegenomen begrip voor de rol van navale strategie in de bescherming van nationale belangen, maar geeft het ook een hernieuwd elan aan maritiem denken binnen de marineorganisatie zelf, wat één van de fundamentele doelen van deze bijeenkomsten. Gelet op het internationale karakter, is het van belang dat Nederland en de Koninklijke Marine in het bijzonder bij dergelijke fora vertegenwoordigd zijn en blijven. Initiatieven op eigen bodem dienen dan ook met verve aangepakt te worden. Hierbij dient de nadruk niet alleen dient te liggen op de goede nautische relaties, maar ook op het bevorderen van maritiem denken binnen de eigen gelederen en daar een multi-domeine aanpak van te maken: een samenwerking van ministeries, industrieën, maritieme- en culturele onderzoeksinstellingen en het onderwijs.

Download dit artikel

Noten

^[i] Het thema van KISS 2024 was (Re-) Learning War – Lessons from the Black Sea. Zie voor een samenvatting: Katsman, M., ‘Relearning war – Lessons from the Black Sea, in: Militaire Specator, nr. 7/8 (2025), p. 480-483.

^[ii] Eind juli heeft de taakgroep SNMG1 haar operaties verplaatst naar het Arctische gebied. Maritieme aanwezigheid in die regio is het resultaat van een groeiend internationale focus nu klimaatverandering het economisch potentieel aanzienlijk vergroot. Zie voor een assessment: Runhaar, A., 'Arctic Shipping', Marineblad, nr. 3 (mei 2025), 16-21.

^[iii] De Duitse minister van Defensie Boris Pistorius (SPD) wil in de nieuwe wet voor het vrijwillige dienstjaar een optie opnemen die de dienstplicht activeert bij onvoldoende aanmeldingen. Zie: https://duitslandinstituut.nl/artikel/63775/pistorius-wil-dienstplicht-mogelijk-maken, 23 juni 2025

^[iv] Zie ook: https://www.navalnews.com/interviews/2025/03/estonian-navy-builds-front-line-capability-to-enhance-front-line-presence/, 3 maart 2025

^[v] Zie voor een korte samenvatting van dit symposium: Marineblad, nr. 3 (mei 2025), 51.